Proverbs 22–24

22¹Melius est nomen bonum quam divitiæ multæ;

super argentum et aurum gratia bona.

²Dives et pauper obviaverunt sibi:

utriusque operator est Dominus.

³Callidus vidit malum, et abscondit se;

innocens pertransiit, et afflictus est damno.

⁴Finis modestiæ timor Domini,

divitiæ, et gloria, et vita.

⁵Arma et gladii in via perversi;

custos autem animæ suæ longe recedit ab eis.

⁶Proverbium est: adolescens juxta viam suam;

etiam cum senuerit, non recedet ab ea.

⁷Dives pauperibus imperat,

et qui accipit mutuum servus est fœnerantis.

⁸Qui seminat iniquitatem metet mala,

et virga iræ suæ consummabitur.

⁹Qui pronus est ad misericordiam benedicetur:

de panibus enim suis dedit pauperi.

Victoriam et honorem acquiret qui dat munera;

animam autem aufert accipientium.

¹⁰Ejice derisorem, et exibit cum eo jurgium,

cessabuntque causæ et contumeliæ.

¹¹Qui diligit cordis munditiam,

propter gratiam labiorum suorum habebit amicum regem.

¹²Oculi Domini custodiunt scientiam,

et supplantantur verba iniqui.

¹³Dicit piger: Leo est foris;

in medio platearum occidendus sum.

¹⁴Fovea profunda os alienæ:

cui iratus est Dominus, incidet in eam.

¹⁵Stultitia colligata est in corde pueri,

et virga disciplinæ fugabit eam.

¹⁶Qui calumniatur pauperem ut augeat divitias suas,

dabit ipse ditiori, et egebit.

¹⁷Inclina aurem tuam, et audi verba sapientium:

appone autem cor ad doctrinam meam,

¹⁸quæ pulchra erit tibi cum servaveris eam in ventre tuo,

et redundabit in labiis tuis:

¹⁹ut sit in Domino fiducia tua,

unde et ostendi eam tibi hodie.

²⁰Ecce descripsi eam tibi tripliciter,

in cogitationibus et scientia:

²¹ut ostenderem tibi firmitatem et eloquia veritatis,

respondere ex his illis qui miserunt te.

²²Non facias violentiam pauperi quia pauper est,

neque conteras egenum in porta:

²³quia judicabit Dominus causam ejus,

et configet eos qui confixerunt animam ejus.

²⁴Noli esse amicus homini iracundo,

neque ambules cum viro furioso:

²⁵ne forte discas semitas ejus,

et sumas scandalum animæ tuæ.

²⁶Noli esse cum his qui defigunt manus suas,

et qui vades se offerunt pro debitis:

²⁷si enim non habes unde restituas,

quid causæ est ut tollat operimentum de cubili tuo?

²⁸Ne transgrediaris terminos antiquos,

quos posuerunt patres tui.

²⁹Vidisti virum velocem in opere suo?

coram regibus stabit, nec erit ante ignobiles.

23¹Quando sederis ut comedas cum principe,

diligenter attende quæ apposita sunt ante faciem tuam.

²Et statue cultrum in gutture tuo:

si tamen habes in potestate animam tuam.

³Ne desideres de cibis ejus,

in quo est panis mendacii.

⁴Noli laborare ut diteris,

sed prudentiæ tuæ pone modum.

⁵Ne erigas oculos tuos ad opes quas non potes habere,

quia facient sibi pennas quasi aquilæ, et volabunt in cælum.

⁶Ne comedas cum homine invido,

et ne desideres cibos ejus:

⁷quoniam in similitudinem arioli et conjectoris

æstimat quod ignorat.

Comede et bibe, dicet tibi;

et mens ejus non est tecum.

⁸Cibos quos comederas evomes,

et perdes pulchros sermones tuos.

⁹In auribus insipientium ne loquaris,

qui despicient doctrinam eloquii tui.

¹⁰Ne attingas parvulorum terminos,

et agrum pupillorum ne introëas:

¹¹propinquus enim illorum fortis est,

et ipse judicabit contra te causam illorum.

¹²Ingrediatur ad doctrinam cor tuum,

et aures tuæ ad verba scientiæ.

¹³Noli subtrahere a puero disciplinam:

si enim percusseris eum virga, non morietur.

¹⁴Tu virga percuties eum,

et animam ejus de inferno liberabis.

¹⁵Fili mi, si sapiens fuerit animus tuus,

gaudebit tecum cor meum:

¹⁶et exsultabunt renes mei,

cum locuta fuerint rectum labia tua.

¹⁷Non æmuletur cor tuum peccatores,

sed in timore Domini esto tota die:

¹⁸quia habebis spem in novissimo,

et præstolatio tua non auferetur.

¹⁹Audi, fili mi, et esto sapiens,

et dirige in via animum tuum.

²⁰Noli esse in conviviis potatorum,

nec in comessationibus eorum qui carnes ad vescendum conferunt:

²¹quia vacantes potibus et dantes symbola consumentur,

et vestietur pannis dormitatio.

²²Audi patrem tuum, qui genuit te,

et ne contemnas cum senuerit mater tua.

²³Veritatem eme, et noli vendere sapientiam,

et doctrinam, et intelligentiam.

²⁴Exsultat gaudio pater justi;

qui sapientem genuit, lætabitur in eo.

²⁵Gaudeat pater tuus et mater tua,

et exsultet quæ genuit te.

²⁶Præbe, fili mi, cor tuum mihi,

et oculi tui vias meas custodiant.

²⁷Fovea enim profunda est meretrix,

et puteus angustus aliena.

²⁸Insidiatur in via quasi latro,

et quos incautos viderit, interficiet.

²⁹Cui væ? cujus patri væ?

cui rixæ? cui foveæ?

cui sine causa vulnera? cui suffusio oculorum?

³⁰nonne his qui commorantur in vino,

et student calicibus epotandis?

³¹Ne intuearis vinum quando flavescit,

cum splenduerit in vitro color ejus:

ingreditur blande,

³²sed in novissimo mordebit ut coluber,

et sicut regulus venena diffundet.

³³Oculi tui videbunt extraneas,

et cor tuum loquetur perversa.

³⁴Et eris sicut dormiens in medio mari,

et quasi sopitus gubernator, amisso clavo.

³⁵Et dices: Verberaverunt me, sed non dolui;

traxerunt me, et ego non sensi.

Quando evigilabo, et rursus vina reperiam?

24¹Ne æmuleris viros malos,

nec desideres esse cum eis:

²quia rapinas meditatur mens eorum,

et fraudes labia eorum loquuntur.

³Sapientia ædificabitur domus,

et prudentia roborabitur.

⁴In doctrina replebuntur cellaria,

universa substantia pretiosa et pulcherrima.

⁵Vir sapiens fortis est,

et vir doctus robustus et validus:

⁶quia cum dispositione initur bellum,

et erit salus ubi multa consilia sunt.

⁷Excelsa stulto sapientia;

in porta non aperiet os suum.

⁸Qui cogitat mala facere stultus vocabitur:

⁹cogitatio stulti peccatum est,

et abominatio hominum detractor.

¹⁰Si desperaveris lassus in die angustiæ,

imminuetur fortitudo tua.

¹¹Erue eos qui ducuntur ad mortem,

et qui trahuntur ad interitum, liberare ne cesses.

¹²Si dixeris: Vires non suppetunt;

qui inspector est cordis ipse intelligit:

et servatorem animæ tuæ nihil fallit,

reddetque homini juxta opera sua.

¹³Comede, fili mi, mel, quia bonum est,

et favum dulcissimum gutturi tuo.

¹⁴Sic et doctrina sapientiæ animæ tuæ:

quam cum inveneris, habebis in novissimis spem,

et spes tua non peribit.

¹⁵Ne insidieris, et quæras impietatem in domo justi,

neque vastes requiem ejus.

¹⁶Septies enim cadet justus, et resurget:

impii autem corruent in malum.

¹⁷Cum ceciderit inimicus tuus ne gaudeas,

et in ruina ejus ne exsultet cor tuum:

¹⁸ne forte videat Dominus, et displiceat ei,

et auferat ab eo iram suam.

¹⁹Ne contendas cum pessimis,

nec æmuleris impios:

²⁰quoniam non habent futurorum spem mali,

et lucerna impiorum extinguetur.

²¹Time Dominum, fili mi, et regem,

et cum detractoribus non commiscearis:

²²quoniam repente consurget perditio eorum,

et ruinam utriusque quis novit?

²³Hæc quoque sapientibus.

Cognoscere personam in judicio non est bonum.

²⁴Qui dicunt impio: Justus es: maledicent eis populi,

et detestabuntur eos tribus.

²⁵Qui arguunt eum laudabuntur,

et super ipsos veniet benedictio.

²⁶Labia deosculabitur

qui recta verba respondet.

²⁷Præpara foris opus tuum,

et diligenter exerce agrum tuum,

ut postea ædifices domum tuam.

²⁸Ne sis testis frustra contra proximum tuum,

nec lactes quemquam labiis tuis.

²⁹Ne dicas: Quomodo fecit mihi, sic faciam ei;

reddam unicuique secundum opus suum.

³⁰Per agrum hominis pigri transivi,

et per vineam viri stulti:

³¹et ecce totum repleverant urticæ,

et operuerant superficiem ejus spinæ,

et maceria lapidum destructa erat.

³²Quod cum vidissem, posui in corde meo,

et exemplo didici disciplinam.

³³Parum, inquam, dormies, modicum dormitabis;

pauxillum manus conseres ut quiescas:

³⁴et veniet tibi quasi cursor egestas,

et mendicitas quasi vir armatus.